Ανω Πόλη Θεσσαλονίκης….Μια βόλτα στην ιστορία και στο όνειρο
Της Άννας Στρούμπου
Η πορεία της ζωής, που είναι ένα παραμύθι από μόνη της, με έφερε να περιδιαβαίνω στα γραφικά σοκάκια της Άνω Πόλης της Θεσσαλονίκης…
Μία βόλτα στην ιστορία και στην τέχνη…
Οι εποχές, οι κουλτούρες, τα χρώματα, τα υλικά , οι μυρωδιές ανακατεύονται, και η αρμονική συνύπαρξη πολιτισμών και ιστορίας ξεπετάγεται ευχάριστα σε κάθε σοκάκι και πλατεία. Αυτή είναι η Θεσσαλονίκη και κυρίως η Άνω Πόλη η οποία διατηρεί τα αρώματα και τη ζωγραφική παλαιών εποχών και αναμνήσεων.
Η Άνω Πόλη εκτείνεται από την οδό Κασσάνδρου στα νότια μέχρι τα τείχη από τα οποία περικλείεται στο βορρά, στα ανατολικά και στα δυτικά, κάποιοι συμπεριλαμβάνουν και ακόμα νοτιότερο τμήμα της στην οδό Αγίου Δημητρίου καθώς και άλλες συνοικίες κοντά στα τείχη και έξω από αυτά. Όμως βασικά η Άνω Πόλη είναι οι γραφικές συνοικίες που εκτείνονται πιο ψηλά και ανοδικά από τις οδούς Ολυμπιάδος και Αθηνάς και είναι το κομμάτι αυτό της συμπρωτεύουσας που δεν έχει αλλοιωθεί σε μεγάλο βαθμό από την εισβολή των πολυκατοικιών και του σκυροδέματος της νεώτερης εποχής.
Ιστορικά , δεν έχει κατοικηθεί από τα αρχαία χρόνια, στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή καθόλου, αλλά και στα βυζαντινά και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας δεν είχε κατοικηθεί τουλάχιστον το μισό της περιοχής αυτής, διότι το πεδίο αυτό ήταν πεδίο μάχης και αντίστασης που θα πολεμούσαν σε περίπτωση εισβολής μέσα από τα κάστρα.
Ο κύριος πληθυσμός της ήταν Τούρκικος, αραιοκατοικημένος με κήπους ανηφορικούς με οπωροφόρα και καλλιέργειες λαχανικών προς ιδία χρήση και όχι όπως είναι σήμερα που είναι το πιο πυκνοκατοικημένο κομμάτι της Θεσσαλονίκης. Οι Τούρκοι ήθελαν να κατοικούν ψηλότερα από τον υπόλοιπο πληθυσμό που ήταν Έλληνες και Εβραίοι (με καταγωγή από την Ισπανία (Ντονμέδες) για να τους ελέγχουν , αλλά και λόγω κλίματος και αερισμού που είχε η περιοχή αφού ήταν σημαντικά ψηλότερα. Η ρυμοτομία είναι ακανόνιστη χωρίς καμία ορθή γωνία, ενώ τα δρομάκια ανηφορικά, καλύπτονταν με ξύλινα στέγαστρα και μπαλκονάκια για να προσφέρουν σκίαση, που όμως σύμφωνα με περιηγητές του 17ουκαι 18ου αιώνα ταυτόχρονα περιέθαλπαν και ανθυγιεινές συνθήκες υγρασίας και σκόνης. Δεν υπάρχουν πολλές εκκλησίες, και είναι ένα χαρακτηριστικό της που δεν υπάρχει στην υπόλοιπη Θεσσαλονίκη.
Η περιοχή ήταν και διατηρείται καθαρά οικιστική χωρίς ούτε καν εμπορικά κέντρα μικρής εμβέλειας. Τροφοδοτείται ακόμα και σήμερα από το κέντρο της Θεσσαλονίκης.
Ανηφορίζοντας τα σοκάκια, άλλα ασφαλτοστρωμένα, άλλα με πέτρα, οι χρωματισμοί κυριαρχούν με τα παραδοσιακά γήινα χρώματα όλες τις αποχρώσεις της ώχρας, του καφέ και του κεραμιδιού. Τα κατεστραμμένα και ερειπωμένα σπίτια του προηγούμενου αιώνα φαντάζουν και θέλουν να σταματήσεις να τα προσέξεις, να δεις τι ήταν στην εποχή της δόξας τους, να αναλύσεις κάθε πέτρα τους για να σου πουν την άγνωστη ιστορία τους… ποιά να’ναι άραγε… Ποιες ζωές κύλησαν μέσα εκεί και έδωσαν σε εμάς τους νεώτερους ζωή…
Μέχρι τον 16ο αιώνα δεν υπήρχε κάποια διαφοροποίηση και ελληνικές και τουρκικές οικογένειες ζούσαν μαζί χωρίς διαχωρισμούς. Όμως αυτό μεταβλήθηκε σιγά σιγά.
Η εσωτερική οργάνωση της Θεσσαλονίκης μετά τον 15ο -16ο αιώνα άλλαξε κατά εθνότητες, και αυτό στιγμάτισε την μορφή και την εξέλιξη της πόλης. Οι Ελληνικές οικογένειες όπως και οι Εβραϊκές εγκαταστάθηκαν στην Κάτω Πόλη κοντά στο λιμάνι και στο κέντρο, και μαζί με την Φραγκική συνοικία έγιναν μετά τον 18ο αιώνα μαζί με τη Σμύρνη το δεύτερο οικονομικό και εμπορικό κέντρο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ενώ οι Τουρκικές οικογένειες εγκαταστάθηκαν στην Άνω Πόλη το λεγόμενο «Μπαίρ».
Σε αυτό συνετέλεσε και η μεγάλη καταστροφή της πόλης από την πυρκαγιά του 1620 όπου κάηκε μεγάλο μέρος της Θεσσαλονίκης, αλλά καθόλου η Άνω Πόλη, και έτσι βοήθησε στο να διατηρηθεί η συνέχεια της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής, ενώ έχει συγκεντρώσει με μια μοναδική αρμονία μία αγκαλιά στοιχείων κουλτούρας των πολιτισμών θρησκειών και εθνοτήτων που πέρασαν από εκεί.
Με την Μικρασιατική καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών οι Τουρκικές οικογένειες που έφυγαν παραχώρησαν τα σπίτια τους σε νέες προσφυγικές, ενώ οι νέοι κάτοικοι έκτισαν και τα δικά τους σπίτια και τις νεώτερες εκκλησίες τους φέρνοντας και αυτοί την κουλτούρα τους και την παράδοσή τους από τις πατρίδες τους. Έκτισαν ακόμα περισσότερες κατοικίες στα μεγάλα οικόπεδα των μουσουλμανικών οικογενειών που είχαν φύγει, έτσι οι κήποι μίκρυναν και η Άνω Πόλη πυκνοκατοικήθηκε και έχει τη μορφή που βλέπουμε σήμερα, ενώ σε πολλά σημεία κτίστηκαν και μοντέρνες πολυκατοικίες από μπετόν τη δεκαετία του 1960-1970 , πράγμα το οποίο σήμερα αποφεύγεται γιατί η περιοχή πλέον είναι σε απόλυτη προστασία αρχιτεκτονική και ιστορική από τις αρμόδιες υπηρεσίες του κράτους έτσι ώστε να διατηρηθεί η ιστορικότητα και η αρχιτεκτονική της ομορφιά, αλλά και η μοναδική ποικιλία πολιτισμικών στοιχείων που αναβλύζει.
Τα σπίτια που διατηρούνται από τον 19ο αιώνα, κατά κύριο λόγο τούρκικα, όπως και αυτά που κτίστηκαν από τους μικρασιάτες πρόσφυγες μετά το 1922, είναι ισόγεια μέχρι τριώροφα, διαθέτουν αρχιτεκτονικά τυπολογικά στοιχεία μακεδονίτικης λαϊκής και τουρκικής αρχιτεκτονικής, είναι κατά κύριο λόγο κατασκευασμένα στο ισόγειο από πέτρα η ωμή συνήθως πλίνθο ενώ στους ορόφους είναι κτισμένα από ξύλο καλαμωτές διαγώνιες επιχρισμένες και χρωματισμένες δηλαδή το τοπικό είδος κτισίματος που ονομάζεται «τσατμάς».
Συναντάμε επίσης και εβραϊκές κατοικίες των Ντονμέδων που επειδή κατάγονται από την Ισπανία έχουν εμφανή την επίδραση από τον Νεοκλασσικισμό της Δυτικής Ευρώπης στις διακοσμήσεις τους και σε άλλα μεμονωμένα στοιχεία τους. Οι αρχιτέκτονες των ελληνικών και τουρκικών κατοικιών είναι συνήθως ο λαϊκός ανώνυμος κτίστης ή πετράς που σχεδίαζε, έκτιζε και κατοικούσε ο ίδιος το σπίτι , ταυτόχρονα βοηθούσε και στο κτίσιμο των σπιτιών των γειτόνων του, ενώ στις κατοικίες με δυτικοευρωπαϊκές επιρροές οι αρχιτέκτονες ήταν γνωστοί επαγγελματίες μηχανικοί.
Τα σπίτια της Άνω Πόλης ήταν διώροφα ή τριώροφα με συμμετρικά οργανωμένες τις προσόψεις , πολλά ανοίγματα αυστηρά συμμετρικά και αυτά, ενώ τα ελληνικά σπίτια είχαν μικρότερα παράθυρα, τα τουρκικά πολύ μεγαλύτερα. Οι στέγες προεξέχουν από το υπόλοιπο σπίτι συνήθως και τα κεραμίδια είναι βυζαντινού τύπου. Τα υλικά δομής είναι συνήθως ξύλα και μερικές φορές πέτρες. Στους ορόφους συνήθως όταν δομικός σκελετός είναι το ξύλο, οι τοιχοποιίες αποτελούνται από ένα πλέγμα από διαγώνια και κάθετα στοιχεία , τις λεγόμενες “παγιάντες” (ξύλινος σκελετός που ονομαζόταν «κορεστές» ).Το επίχρισμα ήταν ασβεστοκονίαμα που σύμφωνα με τις αρχαίες και βυζαντινές επιταγές εμπλουτιζόταν για περισσότερη συνοχή από φλοιούς δημητριακών, γιδότριχες , τσόφλι αυγών, το λεγόμενο «μπαγδατί».
Εντυπωσιακά κτίρια με συμμετρικές κεντρικές εισόδους με τοξωτούς φεγγίτες άλλοτε, αλλά σχεδόν πάντα κυριαρχεί στα σπίτια της Άνω Πόλης και είναι το χαρακτηριστικό τους, το λεγόμενο « σαχνίσι» , ή το «ηλιακόν» (βυζαντινή κατασκευή) που είναι κλειστές προεξοχές των όγκων του σπιτιού στους ορόφους με παράθυρα και από τις δύο πλευρές του σπιτιού (μπροστά και πίσω), Η στήριξή τους γινόταν συνήθως με ξύλινες αντηρίδες, ή σειρές επάλληλων μικρών δοκαριών . Τα σαχνίσια ήταν πολλές φορές δύο ή τρία στη σειρά και μέσα στον όροφο δημιουργείτο συνήθως ένας χειμωνιάτικος οντάς, χαρακτηριστικό της βαλκανικής αρχιτεκτονικής.
Το «χαγιάτι» άλλο χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής αυτής ήταν ένας σκεπαστός υπαίθριος χώρος στον όροφο ή και στο ισόγειο, προέκταση του εσωτερικού κύριου χώρου του σπιτιού, βασικός πνεύμονας ζωής της οικογένειας. Όταν το συναντούμε στο ισόγειο επεκτείνεται και στον εσωτερικό κήπο της κατοικίας, κατάλοιπο της αρχαίας και βυζαντινής μετέπειτα αρχιτεκτονικής. Δες λοιπόν πώς δένουν οι εποχές και οι αιώνες μέσα από τις πέτρες…
Η Άνω Πόλη διαθέτει τεράστιας σημασίας μνημεία, εκκλησίες όπως ο όσιος Δαβίδ (395-688)μνημείο της πρώτης βυζαντινής περιόδου, η Αγία Αικατερίνη (τέλος του 13 ου αιώνα), ο Προφήτης Ηλίας ( Τρίτη βυζαντινή περίοδος 1204-1430), ο Ναός των Ταξιαρχών (14ου αιώνα), Μονή Βλατάδων (1320-1350), Άγιος Νικόλαος ο Ορφανός (αρχές 14ου αιώνα).
Ακόμα διαθέτει τουρκικά μνημεία και κτίσματα όπως το Ισαάκ Πασά Τζαμί στο Νότιο άκρο της Άνω Πόλης (1484), το Τζαμί του Σελίμ Πασά, πάνω στην οδό Κασσάνδρου που καταστράφηκε το 1917 από τη μεγάλη πυρκαγιά. Θα προσέξουμε δε στον περίπατό μας και τις τουρκικές κρήνες, ακόμα και σήμερα διασώζονται σε σταυροδρόμια των δρομίσκων και είναι μικρά τετράγωνα ή ορθογώνια θολοσκεπή κτίσματα, ανεξάρτητα ή προσαρτημένα πάνω σε όψεις κτιρίων, σημεία συνεύρεσης των κατοίκων, σα να λέμε κέντρα κοινωνικής ζωής άλλοτε.
Φυσικά το μεγαλείο δεν λείπει και η ιστορία περνά από μπροστά μας με τρομακτικές μάχες, εισβολές και ηρωικές αντιστάσεις αντικρίζοντας τα περίτρανα τείχη στην άκρη της Άνω Πόλης και το Γεντή Κουλέ το λεγόμενο Επταπύργιο , την Πύλη της Άννας Παλαιολόγου , τον Πύργο του Μανουήλ Παλαιολόγου στη Βόρεια Πλευρά, και τον Πύργο του Αγάλματος.
Κατηφορίζοντας και αντικρίζοντας την θάλασσα του Θερμαϊκού, συνειδητοποιούμε ότι η Άνω Πόλη μας αγκάλιασε, μας έδειξε μέσα από τα σοκάκια της την ιστορία , την συνύπαρξη
πολλών πολιτισμών και θρησκειών. Αναδύεται μία μελαγχολία, λες και αυτοί που πέρασαν άφησαν το στίγμα τους, άλλοι έφυγαν με τη θέλησή τους, άλλοι με το μαχαίρι του πολέμου άφησαν το σημάδι τους, άλλοι έφυγαν με δάκρυα και πόνο και ήρθαν άλλοι με άλλα δάκρυα, όμως είχαν τη θέληση το πείσμα , την αγάπη και ευγνωμοσύνη στον τόπο που τους υποδέχτηκε να τον μεγαλουργήσουν και να τον κάνουν περήφανο.
Το κτισμένο τοπίο μαρτυρά την αιωνιότητα, μέσα από το θρόισμα του αγέρα ανάμεσα από τα παλιά σπίτια και τα ερείπια, οι άνθρωποι του παρελθόντος με τις ιστορίες τους ο καθένας, είναι παρόντες και μιλάνε στην καρδιά μας και πάντα θα είναι εκεί να μας συντροφεύουν στην βόλτα μας και να μας θυμίζουν το πέρασμά τους, που κατόπιν έφερε το δικό μας….
Βιβλιογραφία: Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Εκδοτικός Οίκος ΜΕΛΙΣΣΑ-Μακεδονία Α Τόμος-1990