Η ζωή, το έργο και η παρακαταθήκη της Ελένης Γλύκατζη‑Αρβελέρ
Σε ηλικία 99 ετών απεβίωσε τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026 η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ, μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής και διεθνούς επιστήμης. Η είδηση του θανάτου της προκάλεσε συγκίνηση στον ακαδημαϊκό, τον πολιτιστικό και τον ευρύτερο πνευματικό κόσμο.
Η Γλύκατζη‑Αρβελέρ γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στην Αθήνα, από γονείς μικρασιατικής καταγωγής. Από πολύ νωρίς έδειξε την αγάπη της για την ιστορία και τις επιστήμες του ανθρώπου, σπουδάζοντας Ιστορία και Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Τα πρώτα βήματα στην ακαδημαϊκή πορεία της έγιναν μέσα σε δύσκολες εποχές – την περίοδο της Κατοχής και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου –, όπου εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και συμμετείχε ενεργά στην αντίσταση.
Μεταξύ των σημαντικότερων σταθμών της ζωής της ήταν η μετεγκατάστασή της στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές της και εντάχθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS). Η ακαδημαϊκή της σταδιοδρομία στη Γαλλία την ανέδειξε σε διεθνώς αναγνωρισμένη ιστορικό και βυζαντινολόγο.
Η Γλύκατζη‑Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα στην προεδρία του Τμήματος Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και, το 1976, έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη 700χρονη ιστορία της Σορβόννης, σηματοδοτώντας ένα ιστορικό ορόσημο για τα πανεπιστημιακά δρώμενα διεθνώς. Παράλληλα με τις ακαδημαϊκές της θέσεις, υπηρέτησε και ως Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, αναδεικνύοντας την κοινωνική της ευαισθησία πέρα από τα στενά όρια της ακαδημαϊκής κοινότητας.
Το συγγραφικό έργο της Γλύκατζη‑Αρβελέρ είναι πλούσιο και πολυσχιδές, με κύριο άξονα τη βυζαντινή ιστορία και τη σχέση της με τον ευρύτερο μεσογειακό πολιτισμό. Οι μελέτες της δεν περιορίζονται μόνο στην ιστοριογραφία, αλλά αγγίζουν φιλολογικές, κοινωνικές και πολιτικές πτυχές, καταδεικνύοντας την προσπάθειά της να φέρει σε σύγχρονη αντίληψη τον ρόλο του Βυζαντίου στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια ιστορία. Η επίδραση του έργου της ήταν τέτοια που αξιοποιήθηκε ευρέως στα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών, επηρεάζοντας γενιές φοιτητών στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Οι βραβεύσεις που έλαβε κατά τη διάρκεια της ζωής της ήταν πολλές· μεταξύ άλλων, της είχε απονεμηθεί στη Γαλλία ο Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, ενώ είχε τιμηθεί και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες για τη συμβολή της στη γνώση και την επιστήμη. Η απώλειά της αφήνει ένα μεγάλο κενό στον κόσμο των γραμμάτων, αλλά η παρακαταθήκη που μας παραδίδει είναι ανεκτίμητη. Μέσα από το έργο της, η κατανόηση της Ιστορίας γίνεται όχι απλώς ακαδημαϊκή αναζήτηση, αλλά μια διαρκής πρόσκληση στον διάλογο με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.
Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ ήταν για πολλές γενιές μαθητών, ερευνητών και αναγνωστών μια πηγή έμπνευσης — όχι μόνο για την επιστημονική της δεινότητα, αλλά και για την ανθρώπινη στάση της απέναντι στη γνώση, την παιδεία και την ιστορία. Η ζωή της έγινε έργο, και το έργο της θα συνεχίσει να φωτίζει το παρελθόν και το παρόν, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ελληνική και διεθνή διανόηση.