Αφιέρωμα στην Αμφίπολη με οδηγό τον Αλέξανδρο Κοχλιαρίδη
Μέρος 2ο– Η Γερμανική κατοχή στην Αμφίπολη
Το ολοκαύτωμα στα Κερδύλια κι οι πρώτοι θησαυροί από τη σκαπάνη του Λαζαρίδη
Αμφίπολη – Αποστολή : Γιάννης Βασιλακόπουλος
Ο ερχομός των Ποντίων προσφύγων στην Αμφίπολη, συνέπεσε, ή προκάλεσε μια ‘’έκρηξη’’ δημιουργίας, τουλάχιστον στοιχειωδών υποδομών στην ευρύτερη περιοχή κατά τη δεκαετία του 1930. Αυτή η αναπτυξιακή ‘’άνθηση’’ της τελευταίας φάσης του μεσοπολέμου είχε τη ρίζα της στην κατασκευή έργων από την Αμερικανική εταιρεία Ούλεν που είχαν στόχο την αποξήρανση των λιμνών Κερκίνης και Αχινού στα όρια του νομού Σερρών, αλλά και τη διευθέτηση των υδάτων του Στριμόνα. Η κήρυξη του Ελληνοιταλικού πολέμου το 1940, διέκοψε βιαίως τα έργα καθώς η Αμερικανική εταιρία αποχώρησε. Δεν άφησε πίσω της ‘’συντρίμμια’’ , αφού είναι αξιοσημείωτο η ‘’πρώτη φωτιά’’ του πολέμου βρήκε τους κατοίκους της Αμφίπολης να αξιοποιούν τα οικήματα που είχαν χτίσει οι Αμερικανοί για να μένουν οι άνθρωποι που δούλευαν στα έργα και όταν έφυγαν, τα άφησαν άρτια με υποδομή ηλεκτροδότησης και υδροδότησης.
Ο Γιάννης Βασιλακόπουλος με τον Αλέξανδρο Κοχλιαρίδη
Το ολοκαύτωμα στα Κερδύλια
Τα Κερδύλια κοντινό χωριό της Αμφίπολης, αφού χωρίζονται μονάχα από το Στριμόνα, έμελλε να γίνει ένα από τα κορυφαία ορόσημα του Ελληνισμού, στον αγώνα εναντίον των κατακτητών. Η Σφαγή στα Άνω και Κάτω Κερδύλια αποτελεί μια από τις πιο γνωστές ανθρώπινες τραγωδίες κατά τη διάρκεια της Κατοχής στην Ελλάδα και μία από τις πρώτες πανευρωπαϊκά, σημάδεψε δε, την ιστορία της περιοχής, καθώς περισσότεροι από 200 άμαχοι κάτοικοι των Άνω και Κάτω Κερδυλίων Σερρών εκτελέστηκαν από στρατιώτες της γερμανικής Βέρμαχτ στις 17 Οκτωβρίου 1941 ως αντίποινα, όπως υποστήριζαν οι Ναζί για τη δράση ανταρτών στην περιοχή και για την βοήθεια των κατοίκων των εν λόγω χωριών προς τους αντάρτες, με επίκεντρο μάλιστα, όπως γράφει ο καθηγητής Γεώργιος Κυρμελής, στο βιβλίο του ‘’ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΕΡΔΥΛΛΙΩΝ ΣΕΡΡΩΝ’’ τη δράση ενός καλόγερου .
Σημειώσεις του Αλέξανδρου Κοχλιαρίδη για την σφαγή των Κερδυλλίων
Ο τελευταίος μάλιστα επιζών του Ολοκαυτώματος των Κερδυλλίων, Παναγιώτης Τσάγκας (1927-2022), έφυγε από την ζωή σε ηλικία 95 ετών στις 10 Φεβρουαρίου 2022
ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΚΕΡΔΥΛΙΩΝ
Σύμφωνα με τις πολύτιμες σημειώσεις του Αλέξανδρου Κοχλιαρίδη ‘’η αφορμή της σφαγής των Κερδυλλίων δεν ήταν άλλη από τη στρατηγική θέση που έχει, διαχρονικά, η Αμφίπολη και που την κατάστησε διαρκή στόχο όλων των επίδοξων κατακτητών της περιοχής από τους Πέρσες και τους Οθωμανούς, ως και τους Βούλγαρους τοποτηρητές των Ναζί κατά τη διάρκεια της κατοχής’’.
Ψάχνοντας για χρυσές λίρες στο λόφο Καστά
Ο ίδιος μάλιστα διηγείται μια μετακατοχική ιστορία που έχει τη ρίζα της στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και έχει πάρει διαστάσεις μύθου στην Αμφίπολη και στα γύρω χωριά : Οι Τούρκοι καθώς αποχωρούσαν από την περιοχή άφησαν θαμμένο, στα θεμέλια του Λόφου Καστά έναν ανεκτίμητο θησαυρό αποτελούμενο από χρυσές λίρες τον οποίον δεν μπόρεσαν να βγάλουν στο σύνολο του και να τον μεταφέρουν, πέρα από τα μικρασιατικά παράλια.«Μετά το τέλος της Γερμανικής κατοχής και του εμφυλίου, στα 1952, μια ομάδα παραγόντων από τον νομό Σερρών έλαβαν άδεια από την τότε εφορία αρχαιοτήτων για να σκάψουν προς αναζήτηση του εν λόγω θησαυρού, ο οποίος, πάντως παραμένει αναποκάλυπτος ως και σήμερα. Τότε, μάλιστα το σκάψιμο των Σερραίων θησαυροθήρων, έφτασε ως το ταφικό σήμα που κρύβει στα σπλάχνα του, ο ιστορικός τύμβος και ήταν το ‘’φρένο’’ που έβαλαν στους επίδοξους θησαυροθήρες, η χωροφυλακή και ο επιμελητής αρχαιοτήτων που έσωσε τον απαράμιλλα σημαντικό αρχαιολογικό χώρο.
Αξίζει να σημειωθεί πως οι Σερραίοι αναζητητές του ‘’Ελ Ντοράντο του Καστά’’ είχαν οργανώσει και μισθώσει ομάδα σημαντικών Αμφιπολιτών εργατών προκειμένου να δουλέψουν σε αυτήν την πρώτη ‘’ανασκαφή’’ που έδωσε το πρώτο σήμα ύπαρξης πολύτιμων αρχαιολογικών θησαυρών στα σπλάχνα της γης . Ονόματα – ορόσημα για την ιστορία της Αμφίπολης, όπως του Θεολόγη Παπαδόπουλου, του Φίλιππου και του Νικόλα Κοχλιαρίδη, του Θεοχάρη Σαλτσίδη, του Χαράλαμπου Τσερκινίδη και του Στάθη Χατζηκυριακίδη, βρίσκονται σε αυτήν τη λίστα κι ίσως δίχως να το γνωρίζουν θεμελίωσαν την ανάδειξη του ιστορικού πακτωλού του τόπου».
Ο Δημήτρης Λαζαρίδης στην Αμφίπολη – Τι γράφει στα ημερολόγια του
Αυτόν τον ιστορικό – αρχαιολογικό πακτωλό της Αμφίπολης ανέδειξε και διέσωσε σχεδόν στο σύνολο του, ο Δημήτρης Λαζαρίδης. Η σημαντική αρχαιολόγος Χάιδω Κουκούλη που βρέθηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 60, στις έρευνες του Λαζαρίδη στην Αμφίπολη έχει κρατήσει ζωντανές τις μνήμες από εκείνη την εποχή, αφού έχει κρατήσει μέρος των ημερολογιακών σημειώσεων του κορυφαίου επιστήμονα που ξεκίνησε από τη συνοικία Παναγιά Καβάλας, αποφασισμένος να δώσει στον κόσμο τη γνώση του Μακεδονικού πολιτισμού μέσα από τα ευρήματα του.
Σημειώσεις του Δημήτριου Λαζαρίδη
Στα 1956, ο Λαζαρίδης γράφει : «Άρχισαν συστηματικές ανασκαφές στην Αμφίπολη, σε ένα μεγάλο νεκροταφείο για να προστατευθεί η περιοχή από την αρχαιοκαπηλία, χωρίς κανέναν φύλακα, ή αρχιτέκτονα, ή άλλον υπάλληλο συντηρητή. Πήρα την απόφαση να αρχίσω παρά τις αδυναμίες για να διασωθεί το καταπληκτικό πλήθος των κτερισμάτων. Ο τόπος ήταν γεμάτος σκάμματα και τομές αρχαιοκαπήλων. Αποφάσισα αμέσως την ανασκαφή στη θέση αυτή…»
Τα πρώτα ευρήματα και η άρνηση στον όρο του Κωνσταντίνου Καραμανλή
Ο πρώτος Μακεδονικός τάφος, το πήλινο εδώλιο αθλητή που βρέθηκε μέσα στον τάφο, η προτομή θεότητας, η επιτύμβια στήλη από την νεκρόπολη της Αρχαίας Αμφίπολης που χρονολογείται τον 4ο πχ αιώνα και η τεφροδόχος μελαμβαφής υδρία που βρέθηκε στον τάφο ήταν τα πρώτα ευρήματα μιας διαδικασίας ανασκαφής που κράτησε περίπου τρεις δεκαετίες. Αλλά όχι χωρίς εμπόδια και περιπέτειες.
Ο Δημήτρης Λαζαρίδης, με το ελεύθερο και ανήσυχο πνεύμα του κυνηγήθηκε ανηλεώς από τη χούντα των συνταγματαρχών η οποία στην αρχή υποβάθμισε και εν τέλει σταμάτησε την ανασκαφή, η οποία επανεκκίνησε το 1971 μετά από παρέμβαση της αρχαιολογικής εταιρείας και τη στήριξη του πολεοδόμου Δ. Δοξιάδη, ο οποίος ενεργοποίησε ξανά τον Δημήτριο Λαζαρίδη χρηματοδοτώντας την επιστημονική του δράση, Δεν είναι υπερβολή να πούμε πως η Αμφίπολη ήρθε ξανά στο φως μετά την πολυετή διακοπή της πολύτιμης ανασκαφής λόγω του προγράμματος ‘’Αρχαίες πόλεις’’ το οποίο ‘’έτρεχε’’ το γραφείο του Δοξιάδη με πρωταγωνιστή τον Δ. Λαζαρίδη.
Μια ιδιαίτερη ιστορία μας αφηγείται ο Αλέξανδρος Κοχλιαρίδης. «Μετά τη μεταπολίτευση, ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής ο οποίος εκτιμούσε την επιστημονική δράση και προσφορά του Δ. Λαζαρίδη, τον κάλεσε στο γραφείο του και του είπε να παραμείνει ως γενικός επιθεωρητής αρχαιοτήτων στο υπουργείο πολιτισμού, επί υπουργίας Κωνσταντίνου Τρυπάνη. Η συνάντηση έβαινε προς αίσια κατάληξη και συμφωνία μέχρι που ο Κωνσταντίνος Καραμανλής του έθεσε τον όρο να υπογράφει παραχώρηση των ευρημάτων για εκθέσεις στο εξωτερικό. Ο Δημήτριος Λαζαρίδης αρνήθηκε τον όρο και απεχώρησε. Τους λόγους της άρνησης του εξηγεί σε επιστολή του που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα το ΒΗΜΑ στις 23-04-1978»
Το ταξίδι μου στην Αμφίπολη, δεν τελειώνει εδώ. Γράφοντας από το σπιτικό του Νικόλα του Ζαγκλιβέρη, με την δίχως όρια πολύτιμη βοήθεια του Αλέξανδρου Κοχλιαρίδη, θα μεταφέρω, σε ακόμη δυο συνέχειες, μέσα από το NO FAKE NEWS, όλον τον πλούτο και τη γνώση που αποκομίζω έχοντας περπατήσει πέτρα – πέτρα το πολύτιμο αυτό χωριό και συνομιλώντας συνεχώς με τους αγνούς σοφούς ανθρώπους του, αναπόσπαστα κομμάτια μιας ιστορικής διαδρομής που μοιάζει με χείμαρρο.
*Την επόμενη εβδομάδα ‘’Οι Σαρακατσάνοι της Αμφίπολης’’